SOSYAL ve EKONOMİK HAKLAR ve ÖDEVLER

SOSYAL ve EKONOMİK HAKLAR ve ÖDEVLER

A- AİLENİN KORUNMASI ve ÇOCUK HAKLARI

Anayasa’nın 41. maddesine göre:

• Aile, Türk toplumunun temelidir ve aile arasında eşitliğe dayanır.
• Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar.

2010 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle maddeye:

Her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça, ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahiptir.

Devlet, her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri alır fıkraları eklenmiştir.

Bu maddenin kenar başlığı “ Ailenin korunması” iken 2010 Anayasa değişikliğiyle “Ailenin korunması ve çocuk hakları” olarak değiştirilmiştir.

B- EĞİTİM VE ÖĞRENİM HAKKI VE ÖDEVİ

Anayasa’nın 42. maddesine göre:

• Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.
• Öğrenim hakkının kapsamı kanunla tespit edilir ve düzenlenir.
• Eğitim ve öğretim, Atatürk ilkeleri ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre, Devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu esaslara aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz.
• Eğitim ve öğretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz.
• İlköğretim kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve Devlet okullarında parasızdır.
• Özel ilk ve orta dereceli okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak, kanunla düzenlenir.
• Devlet, maddi imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, öğrenimlerini sürdürebilmeleri amacı ile burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar. Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.
• Eğitim ve öğretim kurumlarında sadece eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler her ne suretle olursa olsun engellenemez.
• Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dilleri olarak okutulamaz ve öğretilemez. Eğitim ve öğretim kurumlarında okutulacak yabancı diller ile yabancı dille eğitim ve öğretim yapan okulların tabi olacağı esaslar kanunla düzenlenir. Milletlerarası andlaşma hükümleri saklıdır.

C- KAMU YARARI

1. Kıyılardan Yararlanma

Anayasa’nın 43. maddesine göre:

• Kıyılar, Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır.
• Deniz, göl ve akarsu kıyılarıyla, deniz ve göllerin kıyılarını çevreleyen sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir.
• Kıyılarla sahil şeritlerinin, kullanılış amaçlarına göre derinliği ve kişilerin bu yerlerden yararlanma imkân ve şartları kanunla düzenlenir.

2. Toprak Mülkiyeti

Anayasa’nın 44. maddesine göre:

• Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini korumak ve geliştirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya yeter toprağı bulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri ve çeşitlerine göre toprağın genişliğini tespit edebilir. Topraksız olan veya yeter toprağı bulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanların küçülmesi ve diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz.
• Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında başkalarına devredilemez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından işletilebilir. Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe geri alınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.

3. Tarım Hayvancılık ve Bu Üretim Dallarında Çalışanların Korunması

Anayasa’nın 45. maddesine göre:

• Devlet, tarım arazileri ile çayır ve mera’ların amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemek, tarımsal üretim planlaması ilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artırmak maksadıyla, tarım ve hayvancılıkla uğraşanların işletme araç ve gereçlerinin ve diğer girdilerinin sağlanmasını kolaylaştırır.
• Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin değerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirleri alır.

4. Kamulaştırma

Anayasa’nın 46. maddesine göre:

• Devlet ve kamu tüzel kişileri; kamu yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir.
• Kamulaştırma bedeli ile kesin hükme bağlanan artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir. Ancak, tarım reformunun uygulanması, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin gerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amacıyla kamulaştırılan toprakların bedellerinin ödenme şekli kanunla gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği bu hallerde, taksitlendirme süresi beş yılı aşamaz; bu takdirde taksitler eşit olarak ödenir.
• Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten küçük çiftçiye ait olanlarının bedeli, her halde peşin ödenir.
• İkinci fıkrada öngörülen taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma bedellerinde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz uygulanır.

5. Devletleştirme ve Özelleştirme

Anayasa’nın 47. maddesine göre:

• Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının zorunlu kıldığı hallerde devletleştirilebilir.
• Devletleştirme gerçek karşılığı üzerinden yapılır. Gerçek karşılığın hesaplanma tarzı ve usulleri kanunla düzenlenir.
• Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan işletme ve varlıkların özelleştirilmesine ilişkin esas ve usuller kanunla gösterilir.
• Devlet, kamu iktisadi teşebbüsleri ve diğer kamu tüzel kişileri tarafından yürütülen yatırım ve hizmetlerden hangilerinin özel hukuk sözleşmeleri ile gerçek veya tüzel kişilere yaptırılabileceği veya devredilebileceği kanunla belirlenir.

D- ÇALIŞMA VE SÖZLEŞME HÜRRİYETİ

Anayasa’nın 48. maddesine göre:

• Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir.
• Devlet, özel teşebbüslerin milli ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır.

E- ÇALIŞMA İLE İLGİLİ HÜKÜMLER

1. Çalışma Hakkı ve Ödevi

Anayasa’nın 49. maddesine göre:

• Çalışma, herkesin hakkı ve ödevidir.
• Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek, işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını sağlamak için gerekli tedbirleri alır.

2. Çalışma Şartları ve Dinlenme Hakkı

Anayasa’nın 50. maddesine göre:

• Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamaz.
• Küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.
• Dinlenmek çalışanların hakkıdır.
• Ücretli hafta ve bayram tatili ile ücretli yıllık izin hakları ve şartları kanunla
düzenlenir.

3. Sendika Kurma Hakkı

Anayasa’nın 51. maddesine göre:

• Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.

Özel Sınırlandırma Sebepleri:
Sendika kurma hakkı ancak,
– Milli güvenlik,
– Kamu düzeni,
– Suç işlenmesinin önlenmesi,
– Genel sağlık ve genel ahlak ile başkalarının hak ve özgürlüklerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir.

• Sendika kurma hakkının kullanılmasında uygulanacak şekil, şart ve usuller kanunda gösterilir
• İşçi niteliği taşımayan kamu görevlilerinin bu alandaki haklarının kapsam, istisna ve sınırları gördükleri hizmetin niteliğine uygun olarak kanunla düzenlenir.

( Memurlara sendika kurma hakkı ilk defa 1961 Anayasası ile tanınmıştır. Daha sonra bu hak 1971 değişikliği ile 1961 Anayasasından çıkarılmıştır. 1982 Anayasası da ilk halinde memurlara sendika kurma hakkı vermemiştir. 1982 Anayasasında 1995 yılında yapılan değişikle memurlar yeniden sendika kurma hakkına kavuşmuşlardır.
 2010 yılında yapılan Anayasa değişikliğiyle memurlar için toplu sözleşme hakkı kabul edilmiştir.)

F- TOPLU İŞ SÖZLEŞMESİ, GREV HAKKI VE LOKAVT

1. Toplu İş Sözleşmesi ve Toplu Sözleşme Hakkı

Anayasa’nın 53. maddesine göre:
• İşçiler ve işverenler, karşılıklı olarak ekonomik ve sosyal durumlarını ve çalışma şartlarını düzenlemek amacıyla toplu iş sözleşmesi yapma hakkına sahiptirler.
• Toplu iş sözleşmesinin nasıl yapılacağı kanunla düzenlenir

2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile maddeye aşağıdaki fıkralar eklenmiştir:

• Memurlar ve diğer kamu görevlileri, toplu sözleşme yapma hakkına sahiptirler.
• Toplu sözleşme yapılması sırasında uyuşmazlık çıkması halinde taraflar Kamu Görevlileri Hakem Kurulu’na başvurabilir. Kamu Görevlileri Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu sözleşme hükmündedir.
• Toplu sözleşme hakkının kapsamı, istisnaları, toplu sözleşmeden yararlanacaklar, toplu sözleşmenin yapılma şekli, usulü ve yürürlüğü, toplu sözleşme hükümlerinin emeklilere yansıtılması, Kamu Görevlileri Hakem Kurulunun teşkili, çalışma usul ve esasları ile diğer hususlar kanunla düzenlenir.

J- SOSYAL GÜVENLİK HAKLARI

Sosyal Güvenlik Bakımından Özel Olarak Korunması Gerekenler

Grev hakkı ve Lokavt

Anayasa’nın 54. maddesine göre:

• Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuşmazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına sahiptirler.
• Bu hakkın kullanılmasının ve işverenin lokavta başvurmasının usul ve şartları ile kapsam ve istisnaları kanunla düzenlenir.
• Grev hakkı ve lokavt iyiniyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve milli serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz.
• Grev ve lokavtın yasaklanabileceği veya ertelenebileceği haller ve işyerleri kanunla düzenlenir.
• Grev ve lokavtın yasaklandığı hallerde veya ertelendiği durumlarda ertelemenin sonunda, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulunca çözülür. Uyuşmazlığın her safhasında taraflar da anlaşarak Yüksek Hakem Kuruluna başvurabilir. Yüksek Hakem Kurulunun kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.
• Yüksek hakem kurulunun kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir.
• Greve katılmayanların işyerinde çalışmaları, greve katılanlar tarafından hiç bir şekilde engellenemez.

G- ÜCRETTE ADALET SAĞLANMASI

Anayasa’nın 55. maddesine göre:

• Ücret emeğin karşılığıdır.
• Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır.
• Asgarî ücretin tespitinde çalışanların geçim şartları ile ülkenin ekonomik durumu da gözönünde bulundurulur.

H- SAĞLIK, ÇEVRE VE KONUT

Anayasa’nın 56. maddesine göre:

1. Sağlık Hizmetleri Ve Çevrenin Korunması

• Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir.
• Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir.
•Devlet, herkesin hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak; insan ve madde gücünde tasarruf ve verimi artırarak, işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla sağlık kuruluşlarını tek elden planlayıp hizmet vermesini düzenler.
• Devlet, bu görevini kamu ve özel kesimlerdeki sağlık ve sosyal kurumlarından
yararlanarak, onları denetleyerek yerine getirir
• Sağlık hizmetlerinin yaygın bir şekilde yerine getirilmesi için kanunla genel sağlık sigortası kurulabilir.

2. Konut Hakkı

Anayasa’nın 57. maddesine göre:

• Devlet, şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.

İ- GENÇLİK VE SPOR

1. Gençliğin Korunması

Anayasa’nın 58. maddesine göre:

• Devlet, istiklal ve Cumhuriyetimizin emanet edildiği gençlerin müsbet ilmin ışığında, Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda ve Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü ortadan kaldırmayı amaç edinen görüşlere karşı yetişme ve gelişmelerini sağlayıcı tedbirleri alır.
• Devlet, gençleri alkol düşkünlüğünden, uyuşturucu maddelerden, suçluluk, kumar ve benzeri kötü alışkanlıklardan ve cehaletten korumak için gerekli tedbirleri alır.

J- SPORUN GELİŞTİRİLMESİ VE TAHKİM

Anayasa’nın 59. maddesine göre:

• Devlet, her yaştaki Türk vatandaşlarının beden ve ruh sağlığını geliştirecek tedbirleri alır, sporun kitlelere yayılmasını teşvik eder.
• Devlet başarılı sporcuyu korur.
• Spor federasyonlarının spor faaliyetlerinin yönetimine ve disiplinine ilişkin kararlarına karşı ancak zorunlu tahkim yoluna başvurulabilir. Tahkim kurulu kararları kesin olup bu kararlara karşı hiçbir yargı merciine başvurulamaz.

K- SOSYAL GÜVENLİK HAKLARI

1. Sosyal Güvenlik Hakkı

Anayasa’nın 60. maddesine göre:

• Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir.
• Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.

Yabancı Ülkelerde Çalışan Türk Vatandaşları

Anayasa’nın 62. maddesine göre:

Devlet, yabancı ülkelerde çalışan Türk vatandaşlarının aile birliğinin, çocuklarının eğitiminin, kültürel ihtiyaçlarının ve sosyal güvenliklerinin sağlanması, anavatanla bağlarının korunması ve yurda dönüşlerinde yardımcı olunması için gereken tedbirleri alır.

L- TARİH, KÜLTÜR VE TABİAT VARLIKLARININ KORUNMASI

Anayasa’nın 63. maddesine göre:

• Devlet, tarih, kültür ve tabiat varlıklarının ve değerlerinin korunmasını sağlar, bu amaçla destekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır.
• Bu varlıklar ve değerlerden özel mülkiyet konusu olanlara getirilecek sınırlamalar ve bu nedenle hak sahiplerine yapılacak yardımlar ve tanınacak muafiyetler kanunla düzenlenir.

M- SANATIN VE SANATÇININ KORUNMASI

Anayasa’nın 64. maddesine göre:

Devlet, sanat faaliyetlerini ve sanatçıyı korur. Sanat eserlerinin ve sanatçının korunması, değerlendirilmesi, desteklenmesi ve sanat sevgisinin yayılması için gereken tedbirleri alır.

N- DEVLETİN İKTİSADİ VE SOSYAL ÖDEVLERİNİN SINIRI

Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.

Sosyal Güvenlik Bakımından Özel Olarak Korunması Gerekenler

Anayasa’nın 61. maddesine göre:

• Devlet harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malül ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar.
• Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri alır.
• Yaşlılar, Devletçe korunur, Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir.
• Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması için her türlü tedbiri alır. Bu amaçlarla gerekli teşkilat ve tesisleri kurar veya kurdurur.

•Sosyal hakların bir bölümü, devletin olumsuz edimini gerektiren (sendika, grev ve toplu sözleşme, ücretli tatil hakları gibi), bir bölümü ise olumlu bir edime ihtiyaç gösteren (eğitim, sağlık, konut ve sosyal güvenlik hakları gibi) haklardır.
•1982 Anayasası’nın “sosyal ve ekonomik hakların sınırı” başlıklı 65. maddesi ne göre: “Devlet Sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, bu görevlerin amaçlarına uygun öncelikleri gözeterek, mali kaynakların yeterliliği ölçüsünde yerine getirir.” Anayasanın 65. maddesindeki bu sınır, ancak olumlu edim gerektiren sosyal haklar bakımından geçerlidir. Devletin olumsuz edimini gerektiren haklar açısından “mali kaynakların yeterliliği ölçüsü” geçerli değildir.

TEMEL HAK VE ÖZGÜRLÜKLER

SOSYAL ve EKONOMİK HAKLAR ve ÖDEVLER

HAKİMLER VE SAVCILAR KURULU

ANAYASA MAHKEMESİ

İPTAL DAVASI (SOYUT NORM DENETİMİ)

İTİRAZ YOLU (SOMUT NORM DENETİMİ – DEFİ YOLU)

ANAYASA MAHKEMESİNE BİREYSEL BAŞVURULAR

ANAYASA MAHKEMESİNİN ÇALIŞMA VE YARGILAMA USULÜ

HAKİMLİK VE SAVCILIK TEMİNATI

Sosyal Ve Ekonomik Haklar Ve Ödevler

Sosyal Ve Ekonomik Haklar Ve Ödevler

Sosyal Ve Ekonomik Haklar Ve Ödevler Anayasa Hukuku Ders Notları, Kpss, İdari yargı hakimliği, Adli Yargı Hakimliği, Ders Notları 2018

Sosyal Ve Ekonomik Haklar Ve Ödevler Anayasa Hukuku Ders Notları, Kpss, İdari yargı hakimliği, Adli Yargı Hakimliği, Ders Notları 2018

Sosyal Ve Ekonomik Haklar Ve Ödevler Anayasa Hukuku Ders Notları, Kpss, İdari yargı hakimliği, Adli Yargı Hakimliği, Ders Notları 2018

Yorum Yazın

[an error occurred while processing the directive]
x