TÜZEL KİŞİLER 

TÜZEL KİŞİLER

TANIM

Bazı amaçların gerçekleştirilmesi gerçek kişilerin gerek gücünü ve gerekse ömrünü aşacak niteliğe sahiptir. Bundan dolayı insanlar bu tip amaçların gerçekleştirilmesi için bir araya gelerek kendi kişiliklerinden bağımsız kişiler oluşturmuşlardır. Bu sayede oluşturulan kişilere tüzel kişiler denir.

Amacı hukuka veya ahlâka aykırı olan kişi ve mal toplulukları tüzel kişilik kazanamaz (MK m. 47).

TÜZEL KİŞİLERİN AYIRT EDİCİ ÖZELLİKLERİ

Sürekli ve Ortak Amaç

Biraz önce de ifade ettiğimiz gibi tüzel kişilerin varlık nedeni belli bir veya birden fazla amacı/amaçları gerçekleştirmektir.

Bağımsızlık

Tüzel kişiler kendilerini meydana getiren kişilerden veya varlıklardan bağımsız nitelik taşırlar. Örneğin, bir derneğin yönetim kurulu üyesi dernek faaliyetlerini anlattığı raporda üçüncü bir kişinin kişilik haklarını ihlâl eder ise, kişilik hakkı ihlâl edilen kişi açacağı davayı söz konusu gerçek kişiye değil dernek tüzel kişiliğine yöneltebilir. Bu yönetim kurulu  üyesinin  ayrıca  kişisel sorumluluğu saklıdır.

Örgütlenme Unsuru (Teşkilatlanma)

Tüzel kişiler örgüt niteliği taşırlar, aksi hâlde tüzel kişi olmazlar. Bu ifade, tüzel kişileri kuru kalabalıktan ayırmak için kullanılmaktadır. Bu bağlamda, bir tüzel kişi bünyesinde yer alan unsurların nerede duracağı, ne yapacağı önceden kararlaştırılan plân çerçevesinde işler.

TÜZEL KİŞİLERİN ÇEŞİTLERİ

Kamu Hukuku Tüzel Kişileri

Kamu hukuku kurallarına göre işleyen tüzel kişilerdir. İdare Hukukunun  konusunu  oluşturduğu için burada sadece değinmekle yetineceğiz.

Özel Hukuk Tüzel Kişileri

Özel hukuk kurallarına tâbi olan tüzel kişiler için de iki ölçüte göre ikili ayrımlar söz konusu olur. Şimdi sırasıyla bu ölçütleri inceleyeceğiz:

Takip Ettikleri Amaç Bakımından

aa) Kâr paylaşma amacını güden veya iktisadî bir gaye takip eden özel hukuk tüzel kişileri. Ticarî şirketlerin yer aldığı bu kategoride Anonim, Limited, Kooperatif, Komandit ve Kolektif Şirket yer alır. Bu tüzel kişiler de Şirketler Hukukunu ilgilendirdiği için sadece isim olarak değinmekle

bb) Kazanç paylaşma amacını gütmeyen özel hukuk tüzel kişileri, dernekler ve vakıflar olmak üzere ikiye ayrılır. Birazdan bu iki tüzel kişiyi ayrıntılı bir şekilde inceleyeceğiz.

Bünyeleri Bakımından

aa) Kişi Toplulukları: Kişilerden oluşan tüzel kişilerdir. Tipik örneği ise derneklerdir.

bb) Mal Toplulukları: Kişiler değil mal/mallar temel unsurlarını oluşturur. Tipik örnek birazdan inceleyeceğimiz vakıflardır.

HAK EHLİYETİ

Genel Olarak

İnsanlarda hak ehliyetinin sağ ve tam doğmak koşulu ile cenin olarak ana rahmine düşme ânı olduğunu daha önce ifade etmiştik. Peki, tüzel kişiler de cenin olarak ana tüzel kişinin rahmine düştükleri anda mı hak ehliyetini kazanacaklar? K…

Tabii ki, bu noktada farklı bir ölçüte ihtiyaç duyulmaktadır. Sonuç olarak, Tüzel kişiler, kanunda öngörülen şartlara sahip oldukları anda hak ehliyetine kavuşurlar.

Cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklar ve borçlar tüzel kişiler açısından da söz konusudur (MK m. 48).

Örneğin, bu dernek kaç yaşında?” “Bu vakıf kadın mı erkek mi?” “Bu dernek şu derneğin teyzesi oluyor.” gibi söylemler tüzel kişilere uygun değildir.

Tüzel kişilerde hak ehliyeti amaçlarıyla sınırlıdır (Ultra Vires ilkesi). Başka bir ifade ile bir tüzel kişinin amacına uygun olmayan, amacı dışında hak sahibi olması veya borç altına girmesi mümkün değildir.

Tüzel Kişiliğin Kazanılmasına İlişkin Sistemler

İzin Sistemi

Tüzel kişinin kuruluşunun, önceden belirlenmiş bir kurumdan izin alma şartına bağlı tutulması izin sistemi olarak nitelendirilir.

Örneğin, Halka açık anonim şirketlerin kuruluşu Sermaye Piyasası Kurulundan izin almasına bağlıdır.

Normatif Sistem (Serbest Kuruluş)

Kuruluşları için gerekli işlemleri tamamladıkları anda kişilik kazanan, bunun dışında başka herhangi bir işleme tâbi olmayan tüzel kişiler normatif sistem ile kurulmuş olurlar.

Örneğin, dernekler.

Tescil Sistemi

Tüzel kişinin kurulabilmesi, kendileri için belirlenmiş sicile tescil şartına bağlanmış ise tescil sistemi geçerlidir.

Örneğin, vakıflar.

FİİL EHLİYETİ

Kazanılması

İnsanlar bildiğiniz gibi beş duyu organı aracılığıyla duygu ve düşüncelerini dış dünyaya yansıtırlar. Tüzel kişiler ise soyut varlıklardır. Bu dernektir, bu şirkettir diye gösterebileceğiniz herhangi bir şey yoktur. Bu nedenle bu varlıkların da duygu ve düşüncelerini dış dünyaya aksettirecek bir enstrümana ihtiyaç vardır. Bu bağlamda tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla, fiil ehliyetini kazanırlar (MK m. 49). Organ

kelimesi, insanlardaki organ kelimesinden yansıma olarak alınmıştır. Organlar,  hukukî işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokarlar (MK m. 50).

Tüzel Kişilerde Organların Çeşitleri

Karar Organı – Yürütme Organı

Kararları alan organ karar organı alınan kararları uygulayan organ ise yürütme organıdır. Karar organına genel kurulu, yürütme organına ise yönetim kurulunu örnek olarak verebiliriz  (bu örnek dernekler açısından şekillendirilmiştir).

Zorunlu Organ – İhtiyarî Organ

Kanunun ve kuruluş belgesinin tespit ettiği ve mutlak suretle olmasını istediği organ zorunlu organ, tüzel kişinin kendi inisiyatifi ile oluşturduğu organ ise ihtiyarî organdır. Yönetim organı zorunlu, denetim organı ise ihtiyarî organa örnek teşkil eder (bu örnek vakıflar açısından şekillendirilmiştir).

Fert Organ – Kurul Organ

Bir kişiden oluşan organa fert organ, birden fazla kişiden oluşan organa ise kurul organ denir. Derneklerdeki zorunlu organlarda asgarî sayılar olduğu için fert organa sadece vakıflarda rastlamak mümkündür.

Başka Bir Organın Talimatıyla Hareket Eden Organ – Başka Bir Organın Talimatıyla Hareket Etmeyen Organ

Adı tanım gibi olduğu için doğrudan örneğe geçmek istiyorum; başka bir organın talimatıyla hareket eden organ yönetim kurulu, etmeyen organ ise genel kuruldur (bu örnek dernekler açısından şekillendirilmiştir).

İç Organ – Dış Organ

Sadece tüzel kişi bünyesi içinde faaliyet gösteren organ iç organ; işlemlerini dış dünyada  yürüten organa ise dış organ adı verilir. Denetim kurulu iç organın, yönetim kurulu ise dış organın tipik örnekleridir (bu örnek dernekler açısından şekillendirilmiştir).

YERLEŞİM YERİ

Tüzel kişilerin yerleşim yeri genellikle kuruluş belgesinde yer almaktadır. Eğer burada  herhangi  bir hüküm bulunmaması hâlinde işlerinin yönetildiği yer ki bu yer kural olarak merkezdir, tüzel kişinin yerleşim yeridir (MK m. 51).

KİŞİLİĞİN SONA ERMESİ

Tasfiye

Sona eren tüzel kişinin borçlarının ödenmesi, alacaklarının tahsil edilmesi ve bu sayede safi (net) mal varlığının tespit edilmesi aşamasına tasfiye aşaması denir.

Sona eren tüzel kişinin kişiliği, ehliyeti, tasfiye amacıyla sınırlı olmak üzere tasfiye sırasında da devam eder (MK m. 52).

Örneğin, Tokat’ı Güzelleştirme Derneğini sona erdiren bir neden ortaya çıktığı  zaman  bu dernek tasfiye amacıyla varlığını sürdürür ancak bu süreçte Tokat’ı güzelleştirmek  için  herhangi bir çaba sarf edemez.

Tüzel kişinin malvarlığının tasfiyesi, kanunda ve kuruluş belgesinde aksine hüküm bulunmadıkça, terekenin resmî tasfiyesine ilişkin hükümlere göre yapılır (MK m. 53).

Tahsis (Özgüleme)

Tüzel kişinin malvarlığı, kanunda veya kuruluş belgesinde başka bir hüküm bulunmadıkça ya  da yetkili organı başka türlü karar vermedikçe, en yakın amacı güden kamu kurum veya kuruluşuna geçer.

Bu malvarlığı olanak ölçüsünde daha önce özgülendiği amaç için kullanılır.

DİKKAT!!! Hukuka veya ahlâka aykırı amaç güttüğü için kişiliği mahkeme kararıyla sona eren tüzel kişinin malvarlığı her hâlde ilgili kamu kuruluşuna geçer (MK m. 54). Daha açık bir anlatımla, bu durumda kuruluş belgesinde yer alan kayıt dikkate alınmaz.

Örneğin, Doğayı Koruma Vakfı, kuruluş belgesinde, tasfiyeden sonra malvarlığının Hayvanları Koruma Derneğine gitmesini hükme bağlasa dahi eğer bu vakıf, amacı hukuka veya  ahlâka aykırı hâle geldiği için mahkeme kararıyla kapatılırsa, malları Hayvanları Koruma Derneğine değil hâkim tarafından karar verilen ilgili kamu kuruluşuna gider.

ÇOK ÖNEMLİ!!!  Malvarlığının tasfiyesine ilişkin bu hüküm şu anda dernekler için geçerli değildir.  Dernekler açısından bu hüküm, Dernekler Kanununda yapılan değişiklik nedeniyle uygulama alanı bulmaz. Bu konu daha sonra incelenecektir.

Tüzel kişiler dernekler vakıflar

Tüzel kişiler dernekler vakıflar  Tüzel kişiler dernekler vakıflar

Tüzel kişiler dernekler vakıflar  Tüzel kişiler dernekler vakıflar

Tüzel kişiler dernekler vakıflar

Yorum Yazın